ç ğ ı ö ş ü â î û

TONYUKUK ANITI

Birinci Taş

Batı Yüzü

Bilge Tonyukuk ben kendim Çin ilinde kılındım. TÜRK milleti Çin'e tâbi idi.
Bilge Tonyukuk ben özüm Tabgac iling e kılındım. TÜRK budun Tabgacka körür erti.
TÜRK milleti hanını bulmayıp Çin'den ayrıldı, hanlandı. Hanını bırakıp Çin'e tekrar teslim oldu. TANRI şöyle demiştir: Han verdim,
TÜRK budun kanin bulmayin Tabgacda adrildi, kanlandi. Kanin kodup Tabgacka yana içikdi. TENGRİ anca timiş erinc: Kan birtim,
hanını bırakıp teslim oldun. Teslim olduğun için TANRI öldürmüştür. TÜRK milleti öldü, mahvoldu, yok oldu. TÜRK Sir milletinin yerinde
kaningin kodup içikding. İçikdük üçün TENGRİ ölütmiş erinc. TÜRK budun ölti, alkindi, yok boldi. TÜRK Sir budun yirinte
boy kalmadı. Ormanda taşta kalmış olanı toplanıp yedi yüz oldu. İki kısmı atlı idi, bir kısmı yaya idi. Yedi yüz kişiyi
bod kalmadi. İda taşda kalmişi kubranip yiti yüz boldi. Iki ülügi atlig erti, bir ülügi yadag erti. Yiti yüz kişig
sevk eden büyükleri sad idi. Katıl, dedi. Katılanı ben idim. Bilge Tonyukuk. Kagan mı kılayım, dedim. Düşündüm. Zayıf boğa ve semiz boğa arkada
uduzugma ulugi sad erti. Yag[g]il tidi. Yagmisi ben ertim. Bilge Tonyukuk Kagan mu kılayın tidim. Sakindim. Toruk bukali semiz bukali arkada
tekme atsa; semiz boğa, zayıf boğa olduğu bilmezmiş derler diyip, öyle düşündüm. Ondan sonra TANRI bilgi vermediği için kendim bizzat kagan kıldım. Bilge Tonyukuk Boyla Baga Tarkan
böngser, semiz buka toruk buka tiyin bilmez ermiş tiyin anca sakindim. Anda kisre TENGRİ bilig birtük üçün özüm ök kagan kıldım. Bilge Tonyukuk Boyla Baga Tarkan
ile beraber İltiriş Kagan olunca güneyde Çinli, doğuda Kıtay'ı, kuzeyde Oğuz'u pek çok öldürdü. Bilicisi, yardımcısı bizzat bendim. Cogay'ın kuzey yamaçları ile Kara Kumda oturuyorduk.
birle İltiriş Kagan boluyin biriye Tabgacig öngre Kitany ig yiriya Oguzug öküs ök ölürti. Bilgesi cabisi ben ök ertim. Cogay kuzin Kara Kumug olurur ertimiz.

Güney Yüzü

Geyik yiyerek, tavşan yiyerek oturuyorduk. Milletin boğazı tok idi. Düşmanımız etrafta ocak gibi idi, biz ateş idik. Öylece oturur iken Oğuz'dan casus geldi.
Kiyik yiyü tabisgan yiyü olurur ertimiz. Budun boguzi tok erti. Yagimiz tegre ocuk teg erti, biz isig ertimiz. Anca olurur erkli Oguzdindin körüg kelti.
Casusun sözü Şöyle: Dokuz Oğuz milletinin üzerine kagan oturdu der. Çin'e doğru Ku'yu, generali göndermiş. Kıtay'a doğru Tongra Esim'i göndermiş, sözü şöyle göndermiş: Azıcık TÜRK milleti
Körüg sabi antag: Tokuz Oguz budun üze kagan olurti tir. Tabgacgaru Kuni sengünüg idmiş. Kitanygaru TongraEsimig idmiş. Sab anca idmiş: Azkinya TÜRK [budun?]
yürüyormuş; kaganı cesur imiş; müşaviri bilici imiş; o iki kişi var olursa seni, Çin'i öldürecek derim; doğuda Kıtay'ı öldürecek derim; beni, Oğuz'u
yoriyur ermiş, kagani alp ermiş aygucisi bilge ermiş, ol iki kişi bar erser sini Tabgacig ölürteci tir men, öngre Kitanyig ölürteci tir men, bini Oguzug
da öldürecek derim; Çin, güney taraftan hücum et; ben kuzey taraftan hücum edeyim; TÜRK Sir milleti, yerinde hiç yürümesin; mümkünse hep yok edelim derim.
ölürteci ök tir men, Tabgac biridin yan teg, Kitany öngdinyan teg, ben yiridinta yan tegeyin, TÜRK Sir budun yirinte idi yorimazun, usar idi yok kilalim
O sözü işitip gece uyuyacağım gelmedi, gündüz oturacağım gelmedi. Ondan sonra kaganıma arz ettim. Şöyle arz ettim: Çin, Oğuz, Kıtay bu üçü birleşirse
tir men. Ol sabig esidip tün udisikim kelmedi, küntüz olursikim kelmedi. Anda ötrü kaganima ötündüm. Anca ötündüm: Tabgac Oguz Kitany bu üçegü kabis[s]ar
kala kalacağız. Kendi içi dıştan tutulmuş gibiyiz. Yufka olanın delinmesi kolay imiş, ince olanı kırmak kolay. Yufka kalın olsa delinmesi zor imiş. İnce
kaltaci biz. Öz içi taşın tutmiş teg biz. Yuyka erkli tupulgali ucuz ermiş, yincge erklig üzgeli ucuz. Yuyka kalin bolsar tupulguluk alp ermiş Yincge
yoğun olsa kırmak zor imiş. Doğuda Kıtay'dan, güneyde Çin'den, batıda batılılardan, kuzeyde Oğuz'dan iki üç bin askerimiz, geleceğimiz var mı acaba? Böyle arz ettim.
yogun bolsar üzgülük alp ermiş. Öngre Kitanyda biriye Tabgacda kuriya kuridinta yiriya Oguzda iki üç bing sümüz keltecimiz bar mu ne? Anca ötündüm.
Kaganım benim kendimin Bilge Tonyukukun arz ettiği maruzatımı işitiverdi. Gönlünce sevk et, dedi. Kök Öngü çiğneyerek Ötüken Yış'a doğru sevk ettim. İnek, yük hayvanı ile Toglada
Kaganim [ben] özüm Bilge Tonyukuk ötüntük ötüncümün esidü birti. Könglüngce uduz tidi. Kök Öng ün yoguru Ötüken yisgaru uduztum. Ingek kölükün Toglada Oguz kelti.
Oğuz geldi. Askeri üç bin imiş. Biz iki bin idik. Savaştık. TANRI lütfetti, dağıttık. Nehire düştü. Dağıttığımız, yolda yine öldü hep. Ondan sonra Oğuz tamamiyle geldi.
[Süsi üç bing] ermiş. Biz iki bing ertimiz. Süngüşdümüz. TENGRİ yarlikadi, yanydimiz. Ögüzke tüsdi. Yanyduk yolta yime ölti kök. Anda ötrü Oguz kopun kelti.
TÜRK milletini Ötüken yerine, ben kendim bilge Tonyukuk Ötüken yerine konmuş diye işitip güneydeki millet, batıdaki, kuzeydeki, doğudaki millet geldi.
TÜRK budunug Ötüken yirke ben özüm bilge Tonyukuk Ötüken yirig konmis tiyin esidip biriyeki budun kuriyaki yiriyaki öngreki budun kelti.

Doğu Yüzü

iki bin idik. İki ordumuz oldu. TÜRK milleti kIlInalI, TÜRK kaganı oturalı Santung şehrine, denize ulaşmış olan yok imiş. Kaganıma arz edip ordu gönderdim.
iki bing ertimiz. [Iki] süm[üz b]oldi. TÜRK budun k8ilinga]li TÜRK kagan olurgali Santung balik[k]a taluy ögüzke tegmiş yok ermiş. Kaganima ötünüp sü iltdim.
Santung şehrine, denize ulaştırdım. Yirmi üç şehir zaptetti. Uykusunu burda terk edip, yurtta yatıp kalırdı. Çin kaganı düşmanımız idi. On Ok kaganı düşmanımız idi.
Santung balikka taluy ögüzke tegürtim. Üc otuz balik sidi. Usin bunda itu yurtda yatu kalur erti. Tabgac kagan yagimiz erti. On Ok kagani yagimiz erti.
Fazla olarak Kırgız'ın kuvvetli kaganı düşmanımız oldu. O üç kagan akıl akıla verip Altun Yış üstünde buluşalım demiş. Şöyle akıl akıla vermişler: Doğuda TÜRK kaganına karşı ordu sevk edelim. Ona karşı ordu sevk etmezsek, ne zaman bir şey olsa o bizi
Art[uki Kirkiz] küc[lüg kagan yagimiz] boldi. Ol üçc kagan öglesip Altun Yış üze kabisalim timiş. Anca ögleşmiş: Öngre TÜRK kagangaru sülelim timiş. Angaru sülemeser kaçan [n]eng erser ol bizni,
kaganı kahraman imiş, müşaviri bilici imiş ne zaman bir şey olsa öldürecektir. Her üçümüz buluşup ordu sevk edelim, tamamiyle yok edelim demiş. Türgiş kaganı şöyle demiş: Benim milletim ordadır demiş.
[kagani alp ermiş] aygucisi bilge ermis, kaçan [n]eng erser ölürteci kök. Ücegün kabisip sülelim, idi yok kılalım timiş. Türgiş kagan anca timiş Bening budunum anda erür timiş.
TÜRK milleti yine karışıklık içindedir demis. Oğuz'u yine sıkıntıdadır demiş. Bu sözü işitip gece yine uyuyacağım gelmiyordu, gündüz yine oturacağım gelmiyordu. O zaman düşündüm.
[TÜRK budunu yime] bulganc [o] [timi]ş, Oguzi yime tarkinc ol timiş. Ol sabin esidip tün yime udisikim kelmez erti, kün yime olursikim kelmez erti. Anda sakindima.
Ilk olarak Kırgız'a ordu sevk etsek iyi olur, dedim. Kögmenin yolu bir imiş. Kapanmış diye işitip, bu yol ile yürürsek uygun olmayacak, dedim. Kılavuz aradım. Çöllü Az kavminden bir er buldum.
[İlk Kirkiz]a sü[les]er [yig er]miş tidim. Kögmen yoli bir ermiş. Tumis tiyin esidip bu yolun yorisar yaramaci tidim. Yirci tiledim. Cölgi Az eri bultum.
İşittim: Az ülkesinin yolu Ani boyunca ... imiş, bir at yolu imiş, onunla gitmiş. Ona söyleyip, bir atlı gitmiş diye o yolla yürürsek mümkün olacak, dedim. Düşündüm, kaganıma
İşit[t]im: Az yir y[oli?] Ani b[irle ... er]miş, bir at oruki ermiş, anin barmiş. Angar aytip bir atlig barmış tiyin ol yolun yorisar unc tidim. Sakindim. Kaganima

Kuzey Yüzü

Arz ettim. Asker yürüttüm. Attan aşsağı dedim. Ak Termili geçip sırtlattım. At üzerine bindirip karı söktüm. Yukarıya, atı yedeğe alarak, yaya olarak, ağaca tutunarak çıkarttım: Öndeki er
ötündüm. Sü yoritdim. At altin tidim. Ak Termil kece ogurkalatdim. At üze birtüre karig söktüm. Yukaru at yete yadagin igac tutunu agturdum. Öngreki er
çiğneyi verip, ağaç olan tepeyi aştık. Yuvarlanarak indik. On gecede dağdaki engeli dolanıp gittik. Kılavuz yeri şaşırıp boğazlandı. Bunalıp kagan dört nala koşturu ver demiş.
yoguru [idip] i bar baş aşdimiz. Yubulu intimiz. On tünke yantaki tug ebirü bardimiz. Yirci yir yangilip boguzlandi. Bungadip kagan yelü kör timiş.
Ani suyuna vardık. O sudan aşağıya gittik. Yemek yemek için attan indirdik. Atı ağaca bağlıyorduk. Gündüz de gece de dört nala koşturup gittik. Kırgız'ı uykuda bastık.
Ani subk[a] bard[imiz]. Ol sub kodi bardimiz. Asangali tüşürdümüz. Atig ika bayur ertimiz. Kün yime tün yime yelü bardımız. Kirkizig uka basdimiz.
Uykusunu mızrak ile açtık. Hani, ordusu toplanmış. Savaştık, mızrakladık. Hanını öldürdük. Kagan Kırgız kavmi teslim oldu, baş eğdi. Geri döndük, Kögmen Yış'ı dolanıp geldik.
[Usin] süngügün acdimiz. Kani süsi tirilmiş. Süngüşdümüz, sancdimiz... Kanin ölürtümüz. Kaganka Kirkiz buduni içikdi, yükünti. Yany dimiz, Kögmen yışıg ebirü keltimiz.
Kırgız'dan döndük. Türgiş kaganından casus geldi. Sözü şöyle: Doğuda kagana karşı ordu yürütelim demiş. Yürütmezsek, bizi kaganı kahraman imiş, müşaviri bilici imiş ne zaman bir şey olsa
Kirkizda yandimiz. Türgiş kaganda körüg kelti. Sabi anteg: Öngdin kagangaru sü yorilim timiş; yorimasar bizni, kagani alp ermiş aygucisi bilge ermiş, kagan [n]eng erser
bizi öldürecektir demiş. Türgiş kaganı dışarı çıkmış dedi. On Ok milleti eksiksiz dışarı çıkmış, der. Çin ordusu var imiş. O sözü işitip kaganım, ben eve ineyim, dedi.
izni ölürteci kök timiş. Türgiş kagani taşikmiş tidi. On Ok buduni kalisiz taşikmiş tir. Tabgac süsi bar ermiş. Ol sabig esidip kaganim ben ebgerü tüseyin tidi.
Hatun yok olmuştu. Ona yas töreni yaptırayım, dedi. Ordu, gidin, dedi. Altun Yış'da oturun, dedi. Ordu başı İnel Kagan, Tarduş sadi gitsin, dedi. Bilge Tonyukuka, bana şöyle dedi:
Katun yok bolmiş erti. Ani yoglatayin tidi. Sü baring tidi, Altun Yışda olurung tidi. Sü başı İnel Kagan Tarduş sad barzun tidi. Bilge Tonyukukka banga aydi.
Bu orduyu sevk et, dedi. Cezayı gönlünce söyle. Ben sana ne söyliyeyim, dedi. Gelirse hile toparlanır, gelmezse haberciyi, sözü alarak otur, dedi. Altun Yış'a oturduk.
Bu süg ilt tidi. Kiynig köng lüng ce ay, Ben sanga ne ayayin tidi. Kelir erser kür ökülür, kelmez erser tilig sabig ali olur tidi. Altun Yışda olurtumuz.
Üç casus geldi. Sözü bir: Kagan ordu çıkardı, On Ok ordusu eksiksiz dışarı çıktı, der Yaris ovasında toplanalım demiş. O sözü işitip, kagana o sözü ilettim. Han tarafından söz dönüp
Üç körüg kişi kelti Sabi bir: Kagan sü taşikdi, On Ok süsi kalisiz tasikdi tir. Yaris yazida tirilelim timiş. Ol sabig esidip kagangaru ol sabig itim. Kanda yan sabig yana
geldi. Oturup diye söylemiş. Keşif kolunu, nöbet işini çok iyi tertip et, baskın yaptırma demiş. Bögü Kagan bana böyle haber göndermiş. Apa Tarkan'a gizli haber göndermiş Bilge Tonyukuk kötüdür, kindardır, şaşırır.
kelti. Olurung tiyin timiş. Yelme kargu edgüti urgil, başitma timiş. Bög[ü] Kagan bangaru anca yidmiş. Apa tarkangaru içre sab idmiş: Bilge Tonyukuk anyig ol, üz ol, angilur.
Orduyu yürütelim diyecek, kabul etmeyin. O sözü isitip orduyu yürüttüm. Altun Yış'ı yol almaksızın aştık. İrtiş nehrini geçit olmaksızın geçtik. Geceyi gündüze kattık. Bolcuya şafak sökerken ulaştık.
Sü yorilim tideci, unamang. Ol sabig esidip sü yoritdim. Altun Yışısıg yolsuzun asdimiz. İrtiş ögüzüg keçigsizin keçtimiz. Tün katdimiz. Bolcuka tang öntörü tegdimiz.

İkinci Taş

Batı Yüzü

Haberci getirdiler. Sözü şöyle: Yarış ovasında yüz bin asker toplandı, der. O sözü işitip beyler bütün
Tilig kelürti. Sabi antag: Yariş yazida on tümen sü tirilti tir. Ol sabig esidip begler kop[un]
dönelim, temiz edepli olmak iyidir, dedi. Ben şöyle derim, ben Bilge Tonyukuk: Altun Yış'ı aşarak geldik. İrtiş nehrini
yanalim arig ubuti yig tidi. Ben anca tir men, ben Bilge Tonyukuk: Altun Yışıg asa keltimiz. İrtiş ögüzüg
geçerek geldik. Geleni cesur, dedi, duymadı. Tanrı, Umay İlahe, mukaddes yer, su üzerine çöküverdi her halde. Niye kaçıyoruz?
keçe keltimiz. Kelmisi alp tidi, tuymadi. Tengri Umay iduk yir sub basa birti erinc. Neke tezer biz?
Çok diye niye korkuyoruz? Az diye ne kendimizi hor görelim? Hücum edelim, dedim. Hücum ettik, yağma ettik. İkinci gün
Öküs tiyin neke korkur biz? Az tiyin ne basinalim? Tegelim tidim. Tegdimiz, yulidimiz. Ikinti kün
ateş gibi kızıp geldi. Savaştık. Bizden, iki ucu, yarısı kadar fazla idi. TANRI lütfettiği için, çok diye
örtce kizip kelti. Süngüşdümüz. Bizinte iki uci singarca artuk erti. TENGRİ yarlikaduk üçün öküs tiyin
korkmadık, savaştık. Tarduş sadina kadar kovalayıp dağıttık. Kaganını tuttuk. Yabgusunu, sadini
korkmadımız, süngüşdümüz. Tarduş sadra udi yaydimiz. Kaganin tutdumuz. Yabgusin sadin
orda öldürdüler. Elli kadar er tuttuk. O aynı gece halkına haber gönderdik. O sözü işitip On Ok beyleri, milleti hep
anda ölürti. Eligce er tutdumuz. On ok tün budunun sayu itimiz. Ol sabig esidip On Ok begleri buduni kop
geldi, baş eğdi. Gelen beylerini, milletini tanzim edip, yiğip az mikdarda millet kaçmıştı. On Ok ordusunu sevk ettim.
kelti, yükünti. Keligme beglerin budunin itip yigip, azca budun tezmis erti, On Ok süsin sületdim.
Biz de Ordu sevk ettik. Ani'i geçtik. İnci nehrini geçerek Tinsi Oğlu denilen mukaddes Ek dağını aşırdım.
Biz yime süledimiz. Ani ert[t]imiz. Yincü ögüzüg kece Tinsi Ogli aytigma bengilig Ek tagig ertü[rtüm]

Güney Yüzü

Demir Kapı'ya kadar eriştik. Ordan döndürdük. Inel Kagana korkup ... Tezik, Tokar ...
Temir Kapigka tegi irtimiz. Anda yandurtumuz. İnel Kaganka [any ip ... t saka?] Tezik Tokar [s... in ...]
ondan berideki Suk başlı Sogdak milleti hep geldi, baş eğdi ... TÜRK millerinin Demir Kapı'ya, Tinsi Oğlu,
anda berüki Suk başlig Sogdak budun kop kelti, yükinti [ ... ]. Türk budun Temir Kapigka Tinsi Ogli
Tinsi Oğlu denilen dağa ulaştığı hiç yokmuş. O yere ben Bilge Tonyukuk ulaştırdığım için
Tinsi Ogli aytigma tagka tegmiş idi yok ermiş. Ol yirte ben Bilge Tonyukuk tegürtük üçün
sarı altın, beyaz gümüş, kız kadın, eğri deve mal zahmetsizce getirdi. İltiriş Kagan bilici olduğu için,
sarig altun ürüng kümüş kiz kuduz egri tebi agi bungsuz kelürti. İltiriş Kagan bilgesin üçün
cesur olduğu için, Çin'e karşı on yedi defa savaştı, Kıtay'a karşı yedi defa savaştı, Oğuz'a karşı beş defa savaştı. Onlarda müşaviri
alpin üçü Tabgacka yiti yigirmi süng üsdi, Kitanyka yiti süngüşdi, Oguzka biş süngüşdi. Anda ayguci[si]
yine bizzat ben idim, kumandanı bizzat ben idim. İltiriş Kagana, TÜRK Bögü Kaganına, TÜRK Bilge Kaganına
yime ben ök ertim, yagicisi yime ben ök ertim. İltiriş Kaganka TÜRK Bögü Kaganka TÜRK Bilge Kaganka.

Doğu Yüzü

Kapgan Kagan yirmi yedi yaşında ... orda ... idi. Kapgan kagan oturdu. Gece uyumadı,
Kapgan kagan [yiti] otuz yaşka [ ... anda erti]. Kapgan Kagan olurti. Tün udimati,
gündüz oturmadı. Kızıl kanımı döktürerek, kara terimi koşturarak işi, gücü verdim hep. Uzun keşif kolunu yine gönderdim hep.
küntüz olurmati. Kizil kanım tüküti kara terim yügürti isig kücüg birtim ök. Uzun yelmeg yime itim ok
Siperi, nöbet yerini büyüttüm hep. Geri dönen düşmanı getirirdim. Kaganımla ordu gönderdim. TANRI korusun,
Arkuy kargug ulgartdim ok. Yanigma yagig kelürir ertim. Kaganimin sü iltdimiz. TENGRİ yarlikazu
bu TÜRK milleti arasında silâhlı düşmanı koşturmadım, damgalı atı koşturmadım. İltiriş Kagan kazanmasa,
bu TÜRK budun ara yaraklig yagig yeltürmedim, tögünlüg atig yügürtmedim. İltiriş Kagan kazganmasar
ve ben kendim kazanmasam, il de millet de yok olacaktı. Kazandığı için ve kendim kazandığım için
udu ben özüm kazganmasar, il yime budun yime yok erteci erti. Kazgantukin üçün udu özüm kazgandugum üçün
il de il oldu, millet de millet oldu. Kendim ihtiyar oldum, kocaldım. Her hangi bir yerdeki kaganlı millete
il yime il boldi, budun yime budun boldi. Özüm kari boldum, ulug boldum. Neng yirdeki kaganlig budunka
böylesi var olsa, ne sıkıntısı mevcut olacakmış?
büntegi bar erser ne bungi bar erteci ermiş.
Türk Bilge Kaganı ilinde yazdırdım. Ben Bilge Tonyukuk.
Türk Bilge Kagan ilinge bititdim. Ben Bilge Tonyukuk.

Kuzey Yüzü

iltiriş Kagan kazanmasa, yok olsa idi, ben kendim, Bilge Tonyukuk, kazanmasam, ben yok olsa idim,
iltiriş Kagan kazganmasar, yok erti erser, ben özüm Bilge Tonyukuk kazganmasar, ben yok ertim erser
Kapgan Kaganın, TÜRK Sir milletinin yerinde boy da, millet de, insan da hep yok olacaktı.
Kapgan Kagan TÜRK Sir budun yirinte bod yime budun yime kişi yime idi yok erteci erti.
İltiriş Kagan, Bilge Tonyukuk kazandığı için Kopgan Kaganın, TÜRK sir milletinin yürüdüğü bu
Iltiris Kagan Bilge Tonyukuk kazganduk üçün Kapgan Kagan TÜRK Sir budun yoriduki bu.
TÜRK Bilge Kaganı TÜRK Sir milletini, Oğuz milletini besleyip oturuyor.
Türk Bilge Kagan TÜRK Sir budunug Oguz budunug igidü oturur.