ç ğ ı ö ş ü â î û

BİLGE KAĞAN ANITI

Doğu Yüzü

TANRI gibi tanrı yaratmış TÜRK Bilge Kaganı, sözüm: Babam TÜRK Bilge Kaganı... Sir, Dokuz Oğuz, iki Ediz çadırlı beyleri, milleti... TÜRK Tanrısı...
Tengri teg Tengri yaratmiş TÜRK Bilge Kagan sabim: Kangim TÜRK Bilge [Kagan...]ti Sir Tokuz Oguz iki Ediz kerekülüg begleri buduni [ ...TÜ]RK Teng[ri...]
üzerinde kagan oturdum. Oturduğumda ölecek gibi düşünen TÜRK beyleri, milleti memnun olup sevinip, yere dikilmiş gözü yukarı baktı. Bu zamanda kendim oturup bunca ağır töreyi dört taraftaki ...dım. Üstte mavi gök, altta yağız yer kılındıkta, ikisi arasında insanoğlu kılınmış.
üze kagan olurtum. olurtukuma öltecice sakinigma TÜRK begler budun ögirip sebinip tongtamiş közi yügerü körti. Bödke özüm olunup bunca agir törüg tört bulungdaki [...]dim. Üze kök Tengri as[ra yagiz yir kilindukda ikin ara kisi ogli kılınmış].
İnsanoğlunun üzerine ecdadım Bumin Kagan, İstemi Kagan oturmuş. Oturarak TÜRK milletinin ilini, töresini tutuvermiş, düzene sokuvermiş. Dört taraf hep düşman imiş. Ordu sevk ederek dört taraftaki milleti hep almış, hep tâbi kılmış. Başlıya baş eğdirmiş, dizliye diz çöktürmüş. Doğuda Kadirkan Yış'a kadar, batıda
Kişi oglinda üze ecüm apam Bumin Kagan İstemi Kagan olurmiş. Olurupan TÜRK budunung ilin törüsin tuta birmiş, iti birmiş. Tört bulung kop yagi ermiş. Sü sülepen tört bulungdaki budunug [kop almiş, kop baz kılmış]. Bayligig [yü]kündürmüş, tizlig[ig sökürmiş. İlgerü Kadirkan yiska tegü kirü]
Demir Kapı'ya kadar kondurmuş. İkisi arasında pek teşkilâtsız ÖKÜK TÜRK'ü düzene sokarak öylece oturuyormuş. Bilgili kagan imiş, cesur kagan imiş. Buyruku bilgili imiş tabii, cesur imiş tabii. Beyleri de milleti de doğru imiş. Onun için ili öylece tutmuş tabii. İli tutup töreyi düzenlemiş. Kendisi öylece vefat etmiş.
Temir Kamigka tegi kondurmiş. İkin ara idi oksuz ÖKÜK TÜRK iti anca olurur ermiş. Bilge kagan ermiş, alp kagan ermiş. Buyruki bilge ermiş erinc, alp ermiş erinc. Begleri yime buduni [yime tüz ermiş, Ani] üçün ilig anca tutmiş erinc. Ilig tutup törü[g itmiş. Özi anca kergek bolmiş].
Yascı, ağlayıcı, doğuda gün doğusundan Bökli Cöllü halk, Çin, Tibet, Avar, Bizans, Kırgız, Üç Kurikan, Otuz Tatar, Kitay, Tatabi, bunca millet gelip ağlamış, yas tutmuş. Öyle ünlü kagan imiş. Ondan sonra küçük kardeşi kagan olmuş tabii, oğulları kagan olmuş tabii. Ondan sonra küçük kardeşi büyük kardeşi gibi
Yogci sigitci öng re kün togsikdaki Bökli cöl[l]üg il Tabgac Tüpüt Apar Purum Kirkiz Üc Kurikan Otuz Tatar Kitany Tatabi bunca budun kelipen sigtamiş, yoglamiş. Antag külüg kagan er[miş. Anda kisre inisi kagan bolmiş eri]nc. Ogliti kagan bolmiş erinc. Anda [kisre inisi ecisin teg]
kılınmamış olacak, oğlu babası gibi kılınmamış olacak. Bilgisiz kagan oturmuştur, kötü kagan oturmuştur. Buyruku da bilgisizmiş tabii, kötü imiş tabii. Beyleri, milleti âhenksiz olduğu için, aldatıcı olduğu için, Çin milleti hilekâr ve sahtekâr olduğu için, küçük kardeş ve büyük kardeşi birbirine düşürdüğü için, bey ve milleti
kılınmaduk erinc, ogli kangin teg kılınmaduk erinc. Biligsiz kagan olurmiş erinc, yablak kagan olurmiş erinc. Begleri buduni tüzsüz üçün Tabgac budun tebligin kürligin [üçün armakcis]in üçün inili [ecili kingsürtükin üçün begli budunlug]
.............?............
.............?............
iş gücü vermiş. Doğuda gün doğusunda Bökli kagana kadar ordu sevk edivermiş. Batda Demir Kapı'ya ordu sevk edivermiş. Çin kaganına ilini, töresini ali vermiş. Türk halk kitlesi şöyle demiş: İlli millet idim, ilim şimdi hani, kime ili kazanıyorum der imiş.
isig küçüg birmiş. İlgerü kün togsik[k]a Bökli kaganka tegi süleyü birmiş. Kurigaru Temir Kapıgka süleyü birmiş. Tabgac kaganka ilin törüsin ali birmiş. TÜRK kara kamag budun anca timiş: illig [ertim, ilim amti kani, kimke ilig kazganur men tir ermiş].
Kaganlı millet idim, kaganım hani, ne kagana işi, gücü veriyorum, der imiş. Öyle diyip Çin kaganına düşman olmuş. Düşman olup, kendisini tanzim ve tertip edemediğinden, yine tâbi olmuş. Bunca işi gücü vermediğini düşünmeden, TÜRK milletini öldüreyim, kökünü kurutayım der imiş. Yok olmaya gidiyormuş. Yukarıda
Kaganlig budun ertim, kaganim kani. Ne kaganka isig küçüg birür men tir ermiş. Anca tip Tabgac kaganka yagi bolmiş. Yagi bolup itinü yaratunu umaduk yana içikmiş. Bunca isig küçüg birtükgerü sakinmati TÜRK budunug ölür[eyin, urugsir]atayin tir ermiş. Yokadu barir ermiş. Üze
TÜRK Tanrısı, mukaddes yeri, suyu öyle tanzim etmiştir. TÜRK milleti yok olmasın diye, millet olsun diye, babam İltiris kaganı, annem İlbilge Hatunu göğğün tepesinde tutup yukarı kaldırmıştır. Babam kagan on yedi erle dışarı çıkmış. Dışarı yürüyor diye ses işitip şehirdeki dağa çıkmış, dagğdaki
TÜRK Tengrisi iduk yiri subi anca itmis erinc. TÜRK budun yok bolmazun tiyin budun bolcun tiyin kangim İltiriş kaganig ögüm İlbilge Katunug TENGRİ töpüsinde tutup yügerü kötürti erinc. Kangim kagan yiti yigirmi erin [taşikmiş Taşra yoriyur tiyin kü esidip balikdaki tagikmiş, tagdaki]
inmiş. Toplanıp yetmiş er olmuş. TANRI kuvvet verdiği için, babam kaganın askeri kurt gibi imiş, düşmanı koyun gibi imiş. Doğuya batıya asker sevk edip toplamış, yığmış. Hepsi yedi yüz er olmuş. Yedi yüz er olup ilsizleşmiş, kagansızlasmış milleti, cariye olmuş, kul olmuş milleti, TÜRK töresine bırakmış
inmiş. Tirilip yitmiş er bolmiş. TENGRİ küç birtük üçün kangim kagan süsi böri teg ermiş, yagisi kony teg ermiş. İlgerü kurigaru sülep tirmiş, kubratmiş. Kamagi yiti yüz er bolmiş. Yiti yüz er bolup [ilsiremis kagansiramiş budunug küng ed mis kuladmiş budu]nug TÜ[RK tö]rüsin [içginmiş]
milleti, ecdadımın töresince yaratmış, yetiştirmiş. Tölis, Tarduş milletini orda tanzim etmiş. Yabguyu, sadi orda vermiş. Güneyde Çin milleti düşman imiş. Kuzeyde Baz Kagan, Dokuz Oğuz kavmi düşman imiş. Kırgız, Kurikan, Otuz Tatar, Kıtay, Tatabi hep düşman imiş. Babam kagan bunca ... kırk
budunug ecüm apam törüsince yaratmış bosgurmiş. Tölis Tarduş budunug anda itmiş. Yabgug sadig anda birmiş. Biriye Tabgac budun yagi ermiş. Yiriya Baz Kagan, Tokuz Oguz budun yagi ermiş. Ki[rkiz Kurikan Otuz Tatar Kitany Tatabi kop yagi ermiş. Ka]ngim [kagan bunca ... kırk artuki]
yedi defa ordu sevk etmiş, yirmi savaş yapmış. TANRI için illiyi ilsizletmiş, kaganlıyı kagansızlatmış, düşmanı tâbi kılmış, dizliye diz çöktürmüş, başlıya baş eğdirmiş. Babam kagan öylece ili, töreyi kazanıp, uçup gitmiş. Babam kagan için ilkin Baz Kaganı balbal olarak dikmiş. Babam
yiti yolu sülemiş, yigirmi süngüs süngüsmiş. TENGRİ yarlıkaduk üçün illigig ilsiretmiş, kaganligig kagansiratmiş yagig bazi kılmış, tizligig sökürmiş, başligig yükündürmiş. Kangim kagan [anca ilig törüg kazganip uca barmış]. Kangim [kaganka] baş[lay]u Baz Kaganig balbal [tikmiş. Kangim]
kagan uçtuğunda kendim sekiz yaşında kaldım. O töre üzerine amcam kagan oturdu. Oturarak TÜRK milletini tekrar tanzim etti, tekrar besledi. Fakiri zengin kıldı, azı çok kıldı. Amcam kagan oturduğunda kendim prens ... TANRI buyurduğu icin
kagan uçtukda özüm sekiz yaşda kaltim. Ol törüde üze ecim kagan olurti. Olurupan TÜRK budunug yice itdi, yice igit[t]i. Ciganyig bay kıldı, azig öküs kıldı. Ecim kagan olurtuk[d]a özüm tigin erk[ ... }iy[ ... ] TENGRİ [yarladuk üçün]
on dört yaşımda Tarduş milleti üzerine sad oturdum. Amcam kagan ile doğuda Yeşil Nehir'e, Santug ovasına kadar ordu sevk ettik. Batıda Demir Kapı'ya kadar ordu sevk ettik. Kögmeni aşarak Kırgız ülkesine kadar ordu sevk ettik. Yekûn olarak yirmi beş defa ordu sevk ettik, on üç defa savaştık. İlliyi ilsizleştirdik, kaganlıyı kagansızlaştırdık. Dizliye
tört yigirmi yaşımka Tarduş budun üze sad olurtum. Ecim kagan birle ilgerü Yasil ögüz Santung yazika tegi süledimiz. Kurigaru Temir Kapıgka tegi süledimiz. Kögmen asa Kirkiz yiringe tegi s[üledimiz. Kamagi biş] otuz sü[ledimiz. üç yigirmi süngüşdümüz. İlligig ilsiretdimiz. kaganligig kagansiratdimiz, Tizligig]
diz çöktürdük, başlıya baş eğdirdik. Türgiş kaganı TÜRK'üm, milletim idi. Bilmediği için, bize karşı yanlış hareket ettiği, ihanet ettiği için kaganı öldü, buyruku, beyleri de öldü. On Ok kavmi eziyet gördü. Ecdadımızın tutmuş olduğu yer, su sahipsiz kalmasın diye Az milletini tanzim ve tertip edip ... Bars Bey
sökürtümüz, başligig yükündürtümüz. Türgiş kagan TÜRK[üm] budunum erti. Bilmedükin üçün bizinge yangildukin yazindukin üçün kagani ölti, buyruki begleri yime ölti. On Ok budun emgek körti. Ec[ümiz apamiz tutmiş yir sub idi]siz kalmazun [tiyin Az budunug itip yaratip ... Bars Beg]
idi. Kagan adını burda biz verdik Kız kardeşim prensesi verdik. Kendisi ihanet etti, kaganı öldü, milleti cariye, kul oldu. Kögmenin yeri, suyu sahipsiz kalmasın diye Az, Kırgız milletini tanzim ve tertip edip geldik. Savaştık... ilini geri verdik. Doğuda Kadirkan Yış'ı aşarak milleti öyle kondurduk, öyle düzene soktuk. Batıda
erti. kagan atig bunda biz birtimiz. Singilim kuncuyug birtimiz. Özi yazindi, kagani ölti, buduni küng kul boldi. Kögmen yir sub idisiz kalmazun tiyin Az Kirkiz budunug i[tip] yaratip keltimiz. Süngüştümüz. [... ilin yana birtimiz. ilgerü] Kadirkan y[isig asa] b[udunu]g anca [kondurtumuz, anca itdimiz. Kurigaru]
Kengü Tarban'a kadar TÜRK milletini öyle kondurduk, öyle düzene soktuk. O zamanda kul kullu, cariye cariyeli olmuştu. Küçük kardeş büyük kardeşini bilmezdi, oğlu babasını bilmezdi. Öyle kazanılmış, öyle düzene sokulmuş ilimiz, töremiz vardı. TÜRK, Oğuz beyleri, milleti işit: Üstte gök basmasa, altta yer delinmese,
Kengü Tarbanka tegi TÜRK budunug anca kondurtumuz, anca itdimiz. Ol ödke kul kullug küng künglüg bolmiş erti. İnisi ecisin bilmez erti, ogli kangin bilmez erti. Anca kazganmiş anca itmiş ilim[iz törümüz erti. TÜRK Oguz begleri bud]un esid: Üze TENGRİ basma[sar asra] yir telinmeser
TÜRK milleti, ilini töreni kim bozabilecekti? TÜRK milleti, vazgeç, pişman ol! Disipsizliğinden dolayı, beslemiş olan kaganına, hür ve müstakil iyi iline karşı kendin hata ettin, kötü hale soktun. Silâhlı nereden gelip dağıtarak gönderdi? Mızraklı nereden gelerek sürüp gönderdi? Mukaddes Ötüken Yış'ın milleti, gittin! Doğuya giden, gittin! Batıya,
Türk budun iling in törüng ün kim artati udaci [ert]i? TÜRK budun ertin, ökün! Küregüngün üçün igidmiş kaganinga ermiş [barmış edgü] ilinge kenkü yangildig, yablak kigürtüg. Yaraklig kandin kelip yanya iltdi? Süngüglüg kandin [kelipen] süre [iltdi? İduk Ötüken yı]ş budun bardıg. İlgerü [barigma] bardıg. Kurigaru
giden, gitti! Gittiğin yerde hayrın su olmalı: Kanın nehir gibi koştu. Kemiğin dağ gibi yattı. Beylik erkek evlâdını kul kıldın. Hanımlık kız evlâdını cariye kıldın. O bilmemenden dolayı, kötülüğün yüzünden amcan kagan uçup gitti. Önce Kırgız kaganını balbal olarak diktim. TÜRK milletinin adı sanı yok olmasın diye, babam kaganı,
barigma bardıg. Barduk yirde edgüg ol erinc:[Kani]ng ögüzce yügürti. Süngüküg tagca yatdi. Beglik uri ogling in kul kildig. [İsilik kız oglung in] küng kıldıg. Ol bilmedükügün üçün yablakingin üçün ecim kagan uca bardı. Başlayu Kirkiz kagan[ig balbal tikdim]. TÜRK budun ati küsi yok bolmazun tiyin kangim kaganig
annem hatunu yükselten TANRI, il veren TANRI, TÜRK milletinin adı sanı yok olmasın diye, kendimi o TANRI kagan oturttu tabii. Varlıklı, zengin millet üzerine oturmadım. İçte aşsız, dışta elbisesiz; düşkün, perişan millet üzerine oturdum. Küçük kardeşim Kül Tigin, iki sad, küçük kardeşim Kül Tigin ile konuştuk. Babamızın,
ögüm katunug kötürügme TENGRİ il birig[me TE]NGRİ TÜRK budun ati küşi yok bolmazun tiyin özümün ol TENGRİ kagan olurt[di erinc.Neng] yilsig budunda üze olurmadım. İcre assiz taşra tonsuz yabiz yablak budunda [üze olurtum]. [İnim Kpl Ti]gin iki sad inim Kül Tigin [birle] sözleşdimiz. [Kangimiz]
amcamızın kazanmış olduğu milletin adı sanı yok olmasın diye TÜRK milleti için gece uyuyamadım, gündüz oturmadım. Küçük kardeşim Kül Tigin ile, iki sad ile öle yite kazandım. Öyle kazanıp bütün milleti ateş, su kılmadım. Ben kendim kagan oturduğumdan her yere gitmiş olan millet yaya olarak, çıplak olarak, öle yite geri
ecimiz kazganmış budun ati küsi yok bo[lmaz]un tiyin, TÜRK budun üçün tün udimadim. Küntüz olurmadım. Inim [Kül Tigin birle iki sad] birle ölü yitü kazgandım. Anca kazganıp biriki budunug ot sub kılmadım. Men [özüm kagan olurtukuma] yir sayu barmış bu[dun yadagin yaling in?] ölü yitü [yana]
geldi. Milleti besleyeyim diye kuzeyde Oguz kavmine doğru; doğuda Kitay, Tatabi kavmine doğru, güneyde Çin'e doğru on iki defa ordu sevk ettim... savaştım. Ondan sonra TANRI buyurduğu için, devletim, kısmetim var olduğu için, ölecek milleti diriltip besledim. Çıplak milleti elbiseli kıldım. Fakir milleti zengin kıldım.
kelti. Budunug igideyin tiyin yirigaru Oguz budun tapa ilgerü Kitany Tatabi [bu]dun tapa birigerü Tabgac tapa iki yigir[mi süledim...] süngüşdüm. Anda kisre teng ri yarlakaduk üçün kutum ülügüm bar üçün ölteci budunug [tilgür]ü igit[t]im. Yaling budunug tonlug kıldım. Cigany bud[unug] bay kı[ldım].
Az milleti çok kıldım. Değerli illiden, değerli kaganlidan daha iyi kıldım. Dört taraftaki milleti hep tâbi kıldım, düşmansız kıldım. Hep bana itaat etti. On yedi yaşımda Tangut'a doğru ordu sevk ettim. Tangut milletini bozdum. Oğlunu, karisini, at sürüsünü, servetini orda aldım. On sekiz yaşımda Altı Cub Sogdak'a
Az budunug öküs kıldım. İgar illigde i[gar] kaganligda yig kıldım. Tört bulung daki budunug kop baz kıldım, yagisiz kıldım. Kop manga körti. Yiti yigirmi yasima Tangut tapa süledim. Tangut budunug bozdum. Oglin yo[tuz]in yilkisin barimin anda altim. Sekiz yegirmi yaşıma Altı C[ub Sogdak]
doğru ordu sevk ettim. Milleti orda bozdum. Çinli Ong vali, elli bin asker geldi. İduk Baş'ta savaştım. o orduyu orda yok ettim. Yirmi yaşımda, Basmil İduk Kut soyumdan olan kavim idi, kervan göndermiyor diye ordu sevk ettim. K ... m tâbi kıldım, malını çevirip getirdim. Yirmi iki yaşımda Çin'e
tapa süledim. Budunug anda bozdum. Tab[gac O]ng tutuk biş tümen sü kelti. İduk Basda süngüşdüm. Ol süg anda yok kıldım. Yigirmi yaşıma Basmil İduk [Ku]t ogusum budun erti, arkis idmaz tiyin süledim. K[ ... ]m icgertim, kaling[in] ebirü kelürtüm. İki otuz yaşıma Tabgac
doğru ordu sevk ettim. Caca general, seksen bin asker ile savaştım. Askerini orda öldürdüm. Yirmi altı yaşımda Çik kavmi Kırgız ile beraber düşman oldu. Kemi geçerek Çik'e doğru ordu sevk ettim. Örpen'de savaştım. Askerini mızrakladım. Az milletini aldım ... tâbi kıldım. Yirmi yedi yaşımda Kırgız'a doğru ordu sevk ettim. Mızrak batımı
tapa süledim. Caca sengün sekiz tümen [sü] birle süngüşdüm. Süsin anda ölürtüm. Altı otuz yaşımda Cik budun Kirkiz birle yagi bolti. Kem kece Cik tapa süledim. Örpente süngüşdüm. Süsin sancdim. Az [b]u[dunug alti]m. [ ... ic]gertim. Yiti o[tuz yaşım]a Kirkiz tapa süledim. Süngüg batimi
karı söküp, Kögmen Yış'ını aşarak yürüyüp Kırgız kavmini uykuda basdım. Kaganı ile Songa Yış'da savaştım. Kaganını öldürdüm, ilini orda aldım. O yılda Türgiş'e dogru Altın Yış'ı aşarak İrtiş nehrini geçip yürüdüm. Türgiş kaganının ordusu ateş gibi, fırtına gibi geldi.
karig söküpen Kögmen yışıg toga yo[rip] Kirkiz budunug uda basdim. Kaganin birle Songa yışda süngüşdüm. Kaganin ölürtüm, ilin anda altim. Ol yilka Türgiş tapa Altun yışıg asa [İr]tis ögüzüg kece yori[dim. Türgiş budunug uda] basdim. Türgiş kagan süsi otca borca kelti.
Bolcu'da savaştık. Kaganını, yabgusunu, sadini orda öldürdüm. İlini orda aldım. Otuz yaşımda Beş Balık'a doğru ordu sevk ettim. Altı defa savaştım ... askerini hep öldürdüm. Onun içindeki ne kadar insan ... yok olacaktı ... çağırmak için geldi. Beş Balık onun için kurtuldu. Otuz
Bolcuda süngüşdümüz. Kaganin yabgu[si]n sadin anda ölürtüm. İlin anda altim. Otuz yaşıma Biş Balik tapa süledim. Altı yoli süngüsdüm. [... sü]sin kop ö[lü]rtüm Anda içreki ne kişi tin[...]i yok [bolda]ci er[ti...]a okigali kelti. Biş Balik ani üçün ozdi. Otuz artuki
bir yaşımda Karluk milleti sıkıntısız, hür ve serbest iken düşman oldu. Tamag İduk Baş'ta savaştım. Karluk milletini öldürdüm, orda aldım ... Basmil kara ... Karluk milleti toplanıp geldi ... m, öldürdüm. Dokuz Oğuz benim milletim idi. Gök, yer bulandığı için, ödüne
bir yaşıma Karluk budun bung suz [er]ür barur erkli yagi boldi. Tamag İduk Başda süngüşdümiz. Karluk budunug ölürtüm, anda altim[ ... Bas]mil kara [ ...bud...] Karluk budun tir[ilip kelti ... ]m ö[lürtüm]. T[okuz Ogu]z mening budunum erti. TENGRİ yir bulgakin ücün öding[e]
kıskançlık değdiği için düşman oldu. Bir yılda dört defa savaştım: En önce Togu Balık'ta savaştım. Togla nehrini yüzdürerek geçip ordusu ... ikinci olarak Andirgu'da savaştım. Askerini mızrakladım ... Üçüncü olarak Cus başında savaştım. TÜRK milleti ayak titretti, perişan
küni tegdük üçün yagi boldi. Bir yilka tört yoli süngüşdüm. Ang ilki Togu Balikda süngüşdüm. Togla ögüzüg yüzüti keçip süsi [ ... ]. İkinti Andirguda süngüşdüm. Süsin sancdim. [ ... Üçünc Cus başında sü]ng üşdüm. TÜRK budun adak kamsat[t]i, yablak
olacaktı. İlerleyip yayarak gelen ordusunu püskürttüm. Cok ölecek orda dirildi. Orda Tongra yiğiti bir boyu Tongra Tigin mateminde çevirip vurdum. Dördüncü olarak Ezginti Kadız'da savaştım. Askerini orda mızrakladım, yıprattım ... yıprat ... Otuz iki yaşımda Amgi kalesinde kışladıkta kıtlık oldu. İlk baharında
boldaci erti. Oza yany a keligme süsin agit[t]im. Öküs ölteci anda tirilti. Anda Tongra yilpaguti bir ogusug Tong a Tigin yog[inda] egire tokidim. Törtünc Ezginti Kadizda süngüşdüm. Süsin anda sancdim, yabritdim [ ... ] yarbit [ ... yaşı]ma Amgi korgan kışladıkda yut boldi. Yazinga
Oğuz'a doğru ordu sevk ettim. İlk ordu dışarı çıkmıştı, ikinci ordu merkezde idi. Üç Oğuz ordusu basıp geldi. Yaya, kötü oldu diyip yenmek için geldi. Bir kısım ordusu evi barkı yağma etmek için gitti, bir kısım ordusu savaşmak için geldi. Biz az idik, kötü durumda idik. Oğuz ... düşman ... TANRI kuvvet verdiği için orda mızrakladım,
Oguz tapa süledim. İlki sü taşikmiş erti, ikin sü ebde erti. Üç Oguz süsi başa kelti. Yadag yabiz boldi tip algali kelti. [Sing]ar süsi ebig barkig yuligali bardi, singar süsi süngüsgeli kelti. Biz az ertimiz, yabiz ertimiz. Og[uz ... t yag[i ... TENGRİ] küc birtük üçün anda sancdim,
dağıttım. TANRI bahsettiği için, ben kazandığım için TÜRK milleti kazanmıştır. Ben küçük kardeşimle beraber böyle başa geçip kazanmasam TÜRK milleti ölecekti, yok olacaktı. TÜRK beyleri, milleti, böyle düşünün, böyle bilin! Oğuz kavmi ... göndermeden, diye ordu sevk ettim.
yany dim.TENGRİ yarlikaduk üçün men kazganduk üçün TÜRK budun kazg[anmiş eri]nc. Men iniligü bunca başlayu kazganm[asa]r TÜRK budun ölteci erti, yok [bolda]ci erti. [TÜRK] begler [budun anc]a sakining, anca biling. Oguz bu[dun ... ]d idmayin tiyin süle[dim].
Evini barkını bozdum. Oğuz kavmi Dokuz Tatar ile toplanıp geldi. Aguda iki büyük savaş yaptım. Ordusunu bozdum. İlini orda aldım. Öyle kazanıp ... TANRI buyurduğu için otuz üç yaşımda ... idi. Seçkin, muhterem, güç
Ebin barkin bozdum. O[guz] budun Tokuz Tatar birle tirilip kelti. Aguda iki ulug süngüş süngüşdüm. Süsin [boz]dum. İlin anda altim. anca kazgan[ip ... TENGRİ] yarlikaduk üçün ö[züm] otuz artuki ü[ç yaşıma ... ]uk erti. Ödsig ötülüg küc
beslemiş olan, kahraman kaganına ihanet etti. Üstte TANRI, mukaddes yer, su, amcam kaganın devleti kabul etmedi olacak. Dokuz Oğuz kavmi yerini, suyunu terk edip Çin'e doğru gitti. Çin ... bu yere geldi. Besleyeyim diye düşünüp ... millet ...
igidmiş al[p kaganinga ya]ng ildi. Üze TENGRİ iduk yir sub [ecim ka]gan kut taplamadi erinc. Tokuz Oguz budun yirin subin idip Tabgacgaru bardi. Tabgac [ ... ] bu yirde kelti. İgideyin tiyin sak[inip ...] budun [ ... ]
suçla ... güneyde Çin'de adı sanı yok oldu. Bu yerde bana kul oldu. Ben kendim kagan oturduğum için TÜRK milletini ... kılmadım. İli, töreyi çok iyi kazandım ... toplanıp ...
yazukla[... bi]riye Tabgacda ati küsi yok boldi. Bu yirde manga kul boldi. Men özüm kagan olurtukum üçün TÜRK budunug [ ... ]i kılmadım. [Ilig] törüg yigdi kazgandim. Id[ ... ] tirilip yi[ ... ]
orda savaştım. Askerini mızrakladım. Teslim olan teslim oldu, millet oldu; Ölen öldü. Selenga'dan aşağıya yürüyerek Kargan vadisinde evini, barkını orda bozdum ... yışa çıktı. Uygur valisi yüz kadar askerle doğuya kaçıp gitti ...
[anda süngü]şdüm. Süsin sancdim. Icikigme içikdi, budun boldi. Ölügme öldi. Seleng e kodi yoripan Kargan kışılta ebin barkin anda bozdum. [ ... ] yışka agdi. Uygur il[t]eber yüzce erin ilg[er]ü t[ezip bardi? ... ]
... TÜRK milleti aç idi. O at sürüsünü alıp besledim. Otuz dört yaşımda Oğuz kaçıp Çin'e girdi. Eseflenip ordu sevk ettim. Hiddetle.., oğlunu, karısını orda aldım. İki valili millet ...
[ ... ]ti. TÜRK budun aç erti. Ol yilkig alip igit[t]im. Otuz artuki tört yaşıma Oguz tezip Tabgacka kirti. Ökünüp süledim. Sukun [ ... og]lin yotuzin anda altim. İki ilteberlig budun [ ... ]
... Tatabi milleti Çin kaganına itaat etti. Elçisi, iyi sözü, niyazı gelmiyor diye yazın ordu sevk ettim. Milleti orda bozdum. At sürüsünü ... askeri toplanıp geldi. Kadirkan Yış'a kon ...
[ ... ] Ta[tab]i budun Tabgac kaganka körti. Yalabaci edgü sabi ötügi kelmez tiyin yayin süledim. Budunug anda bozdum. Yilki[sin... ] süsi tirilip kelti. Kadirkan Yış kon [ ... ]
yerine doğru, suyuna doğru kondu. Güneyde Karluk milletine doğru ordu sevk et diyip Tudun Yamtar'ı gönderdim, gitti ... Karluk valisi yok olmuş, küçük kardeşi bir kaleye ...
[ ... ]gakinga yiringerü subingaru konti. Biriye Karluk budun tapa sületip Tudun Yamtarig itim, bardi.[ ... Karluk il]teber yok bolmiş, inisi bir korg[anka [ ... ]
kervanı koşmadı. Onu korkutayım diyip ordu sevk ettim. Koruyucu iki üç kişi ile beraber kaçıp gitti. Halk kütlesi kaganım geldi diyip övdü ... ad verdim. Küçük adlı...
[... ar]kisi kelmedi. Ani anyitayin tip süledim. Korigu iki üç kişiligü tezip bardi. Kara budun kaganim kelti tip ög[di ... ]ka at birtim. Kiçig atlig[ ... ].

Güney-Doğu Yüzü

... Gök Öngü çiğneyerek ordu yürüyüp, gece ve gündüz yedi zamanda susuzu geçtim. Çorağa ulaşıp yağmacı askeri ... Keçin'e kadar ...
[ ... Kök] Öngüg yoguru sü yorip tünli künli yiti ödüske subsuz keçtim. Çorakka tegip yuligci [eri]g k[ ... ]s Keçinke tegi [ ... ]

Güney Yüzü

... Çin süvarisini, on yedi bin askeri ilk gün öldürdüm. Piyadesini ikinci gün hep öldürdüm. Bi ... aşıp vard ...
[ ... Tab]gac atlig süsi bir tümen artuki yiti bing süg ilki kün ölürtüm. Yadag süsin ikinti kün kop [ölür]tüm. Bi [... ]asip bard[ ... ]
defa ordu sevk ettim. Otuz sekiz yaşımda kışın Kıtay'a doğru ordu sevk ettim ... Otuz dokuz yaşımda ilk baharda Tatabi'ya doğru ordu sevk ettim...
[... y]oli süledim. Otuz artuki sekiz yaşıma kışın Kitany tapa süledim. [ ... Otuz artuki tokuz yaşı]ma yazın Tatabi tapa sü[ledim ...].
ben... öldürdüm. Oğlunu, karısını, at sürüsünü, servetini ...
[ ... ] men [ ... ] ölürtüm. Oglin yotuz[in yi]lkisin barimin [ ... ]ra ko[ ... ]
millet... karısını yok kıldım ...
bud[un ... yo]tuzin yok kı[ldım ... ]
...
yor[... ]
savaştım. ...
süng[üşdüm? ... ]
verdim. Kahraman erini öldürüp balbal kılıverdim. Elli yaşımda Tatabi milleti Kıtay'dan ayrıldı. ...lker dağına
[bir]tim. Alp erin ölürüp [bal]bal kilu birtim. Elig yaşıma Tatabi budun Kitanyda ad[rilti ... ]lker tagka [ ... ]
Ku general kumandasında kırk bin asker geldi. Töngkes dağında hücum edip vurdum. otuz bin askeri öldürdüm. On bin ... ise ... öktüm. Tatabi ...
Ku sengün basadu tört tümen sü kelti. Töngkes tagda tegip tokidim. Üç tümen süg [ölürtü]m. B[ir tümen?... ] rser [ ... ]öktüm. Tatabi [ ... ]
öldürdü. Büyük oğlum hastalanıp yok olunca Ku'yu, generali balbal olarak dikiverdim. Ben on dokuz yıl şad olarak oturdum, on dokuz yıl kagan olarak oturdum, il tuttum. Otuz bir ...
ö[lü]rti. Ulug oglum agrip yok bolca Kug Sengünüg balbal tike birtim. Men tokuz yigirmi yil sad olurtum, to[kuz yigir]mi yil [kagan olu]rtum, il tutdum. Otuz artuki bir [...]
Türk'üm için, milletim için iyisini öylece kazanı verdim. Bu kadar kazanıp babam kagan köpek yılı, onuncu ay, yirmi altıda uçup gitti. Domuz yılı, beşinci ay, yirmi yedide yas töreni yaptırdım. Bukag vali ...
Türküme budunuma [y]igin anca kazganu birtim. Bunca kazganip [kangim kagan i]t yil onunc ay altı otuzka uca bardı. Lagzin yıl bisinç ay yiti otuzka yog ertürtüm. Bukag tutuk [ ... ]
babası Lisün Tay generalin başkanlığında beş yüz yiğit geldi. Kokuluk ... altın, gümüş fazla fazla getirdi. Yas töreni kokusunu getirip dikiverdi. Sandal ağacı getirip öz ...
kangi Lisün Tay seng ün basad[u] biş yüz eren kelti. Kokuluk ö[ ... ] altun kümüş kergeksiz kelürti. Yog yiparig kelürüp tike birti. Cindan igac kelürüp öz yar[ ... ]
Bunca millet saçını, kulağını ... kesti. Iyi binek atını, kara samurunu, mavi sincabını sayısız getirip hep bıraktı.
bunca budun sacin kulkakin [ ... b]icdi. Edgü özlük atin kara kisin kök teyengin sansiz kelürüp kop koti.
TANRI gibi TANRI yaratmış TÜRK Bilge Kaganı, sözüm: Babam TÜRK Bilge Kaganı oturduğunda şimdiki TÜRK beyleri, sonra Tarduş beyleri; Kül Çor başta olarak, arkasından sadpit beyleri; önde Tölis beyleri; Apa Tarkan
TENGRİ teg TENGRİ yaratmış TÜRK Bilge [Kagan s]abim: Kangim TÜRK Bilge Kagan olurtukinda TÜRK amti begler kisre Tarduş begler Kül Cor baslayu ulayu sadpit begler öngre Tölis begler Apa Tarka[n]
başta olarak, arkasından sadpit beyleri; bu ... Tamam Tarkan, Tonyukuk Boyla Baga Tarkan ve buyruk ... ic buyruk; Sebig Kül İrkin başta olarak, arkasından buyruk; bunca şimdiki beyler, babam kagana fevkalâde
başlayu ulayu sad[pit] begler bu [ ... ] Tamam Tarkan Tonyukuk Boyla Baga Tarkan ulayu buyruk [ ... ] ic buyruk Sebig Kül İrkin baslayu ulayu buyruk bunca amti begler kangim kaganka ertingü
fevkalâde çok iltica etti ... TÜRK beylerini, milletini fevkalâde çok yüceltti, övdü ... babam kagan ... ağıir taşı, kalın ağacı TÜRK beyleri, milleti ... Kendime bunca ...
ertingü ti umug i[tdi? ... T]ÜRK beglerin budunin ertingü ti umug itdi ögd[i ... kangim] kagan [ ... ] ca agar taşig yogun ig TÜRK begler budun i[ ... ] irti. Özüme bunca [ ... ].

Kuzey Yüzü

TANRI gibi gökte olmuş TÜRK Bilge Kaganı, bu zamanda oturdum. Sözümü tamamiyle işit. Bilhassa küçük kardeş yeğenim, oğlum, bütün soyum, milletim, güneydeki sadpit beyleri, kuzeydeki Tarkat, buyruk beyleri, Otuz Tatar, ... Dokuz Oğuz beyleri, milleti! Bu sözümü iyice işit, adamakıllı dinle: Doğuda gün
TENGRİ teg TENGRİ'de bolmiŞ Türk Bilge Kagan bödke olurtum. Sabimin tüketi esid. Ulayu ini yigünüm oglanim biriki ogusum [budunum biriye sadpit begler yiriya tarkat buyruk begler Otuz Tatar ... Tokuz Oguz begleri buduni bu sabimin edgüti esid, katigdi tingla: ilgerü kün]
doğusuna, güneyde gün ortasına, batıda gün batısına, kuzeyde gece ortasına kadar, onun içindeki millet hep bana tâbidir. Bunca milleti hep düzene soktum. O şimdi kötü değildir. TÜRK kaganı Ötüken Yış'da otursa ilde sıkıntı yoktur. Doğuda Santung ovasına kadar ordu sevk ettim, denize ulaşmama az kaldı. Güneyde Dokuz
togsikinga birigerü kün ortusingaru kurigaru kün batsikinga yirigaru tün ortusingaru anda içreki budun kop manga körür. [Bunca budun kop itdim]. Ol amti any ig yok. TÜRK Kagan Ötüken [Yış olursar il]te [bung] yok. İlg[erü Sa]ntung [yazika tegi süledim, taluyka kicig tegmedim. Birigerü Tokuz]
Ersine kadar ordu sevk ettim, Tibet'e ulaşmama az kaldı. Batıda İnci nehrini gecerek Demir Kapı'ya kadar ordu sevk ettim. Kuzeyde Yir Bayirku yerine kadar ordu sevk ettim. Bunca yere kadar yürüttüm. Ötüken Yış'dan iyisi hiç yokmuş. İl tutacak yer Ötüken Yış imiş. Bu yerde oturup Çin milleti ile anlaştım. Altını, gümüşü, ipeği
Ersinke tegi süledim, Tüpütke kicig tegmedim. Kurigaru yincü ögüz keçe Temir Kapigka tegi süledim. Yirigaru Yir Bayirku yiringe tegi sü[ledim]. Bunca yirke tegi yoritdi[m. Öt]üken [Yış]da yig i[di] ermiş. İl [tutsik yir Ö]tük[en] Yış ermiş. [Bu yirde olurup Tabgac budun] birle tüz[ültüm. Al]tun kümüş asgi[ti]
ipekliyi sıkıntısız öylece veriyor. Çin milletinin sözü tatlı, ipek kumaşı yumuşak imiş. Tatlı sözle, yumuşak ipek kumaşla aldatıp uzak milleti öylece yaklaştırırmış. Yaklaştırıp, konduktan sonra, kötü şeyleri o zaman düşünürmüş. İyi bilgili insanı, iyi cesur insanı yürütmezmiş. Bir insan yanılsa kabilesine, milletine, akrabasına kadar barındırmaz
kutay bungsuz anca birür. Tabgac budun sabi sücig agisi yimsak ermiş. Sücig sabin yimsak agin arip irak [budunug anca] yagutir ermiş. [Yaguru] kond[ukda] kisre any ig biligin anda ö[yür ermi]ş. Edgü bil[ge] kişig edgü alp kişig yo[ritmaz] ermiş. Bir kişi yangils[ar, ogusi buduni bis]ükinge tegi ki[dmaz]
imiş. Tatlı sözüne, yumuşak ipek kumaşına aldanıp çok çok, TÜRK milleti, öldün; TÜRK milleti, öleceksin! Güneyde Cogay Yış'a, Tögültün ovasına konayım dersen, TÜRK milleti, öleceksin! Orda kötü kişi söyle öğretiyormuş: Uzak ise kötü mal verir, yakın ise iyi mal verir diyip öyle öğretiyormuş. Bilgi
ermiş. Sücig sabinga yimsak agisinga arturup öküs TÜRK budun öltüg. TÜRK budun ölsiking. Biriye [Coga]y Yış Tögültün yazi [konay]in [tiser] TÜRK budun ölsikig. Anda any ig kişi anca bos[gurur] ermiş: Irak erser yablak agi birür, yaguk erser edgü agi birür tip anca bosgurur ermiş. Bi[lig]
bilmez kşsi o sözü alıp, yakına varıp, çok insan öldün! O yere doğru gidersen TÜRK milleti, öleceksin! Ötüken yerinde oturup kervan, kafile gönderirsen hiç bir sıkıntın yoktur. Ötüken Yış'da oturursan ebediyen il tutarak oturacaksın. TÜRK milleti, toklugun kıymetini bilmezsin. Acıksan tokluk düşünmezsin. Bir doysan açlığı düşünmezsin. Öyle olduğun için beslemiş olan kaganının
bilmez kişi ol sabig alip yaguru barip öküs kişi öltüg. Ol yir[ger]ü barsar, TÜRK [budun] ölteci sen. Ötüken [yir olurup arkis] tirkiş isar, neng b[ungug yok. Ötüken Y]ış olursar, benggü, [il tuta olurtac]i sen. TÜRK budun tokurkak sen. Acsar tosik ömez sen, bir todsar acsik ömez sen. Andagingin üçün igidmiş ka[ganingin]
sözünü almadan her gece gittin. Hep orda mahvoldun, yok edildin. Orda, geri kalanınla, her yere zayıflayarak ölerek yürüyordun. TANRI buyurduğu için, kendim devletli olduğum için kagan oturdum. Kagan oturup aç, fakir milleti hep toplattım. Fakir milleti zengin kıldım. Az milleti çok kıldım. Yoksa bu
sabin almatin yir sayu bardig. Kop anda alkindig aril[tig]. Anda [ka]lm[isi] yir [sa]yu kop toru ö[lü yoriy]ur ertig. TENGRİ yar[likadukin üçün özüm] kutum bar üçün ka[gan olurtu]m. Kagan olurup yok cigany budunug kop kubratdım. Cigany budunug bay kıldım. Az budunug öküs kıldım. [Azu bu]
sözümde yalan var mi? TÜRK beyleri, milleti, bunu işitin! TÜRK milletini toplayıp il tutacağını burda vurdum. Yanılıp öleceğini yine burda vurdum. Her ne sözüm varsa ebedî taşa vurdum. Ona bakarak bilin. Şimdiki TÜRK milleti, beyleri, bu zamanda itaat eden beyler olarak mı yanılacaksınız? Babam
sabimda igid bar gu? TÜRK begler budun buni esiding. TÜRK budun[ug tirip i]l tutsikingin bunda urtum. Yangilip ölsiking in yime bu[nda urtu]m. Neng n[eng] sab[im erse]r beng gü taşka urtum. Angar körü biling. TÜRK amti budun begler bödke körügme [begler gü yangildaci siz]. [Kangim]
kagan, amcam kagan oturduğunda dört taraftaki milleti nasıl düzene sokmuş ...TANRI buyurduğu için kendim oturduğumda dört taraftaki milleti düzene soktum ve tertipledim... kıldım. ...Türgiş kaganına kızımı... fevkalâde büyük törenle alıverdim. Türgiş kaganının
kagan ecim kagan olurtukinda tört bulungdaki budunug nence itm[iş ... ] TENGRİ yarlikaduk [üçün ö]züm olurutukuma [tört bulungdaki] budunug itdim, yaratdim i[... ] kıldım. [ ... T]ürgiş kaganka kızım[ın ... ] ertingü [ulug] törün ali birtim. Tür[giş kagan]
kızını fevkalâde büyük törenle oğluma alıverdim ... fevkalâde büyük törenle alıverdim ... yaptırdım ... başlıya baş eğdirdim, dizliye diz çöktürdüm. Üstte TANRI, altta yer bahsettiği için
kızın erting ü ulug törün oglıma ali birtim. [ ... ertüngü u]lug [törün ali] birtim, ya[ ... ]t ertü[rtü]m [... başlig]ig yükündürtüm, tizligig sökürtüm. Üze TENGRİ asra yir yarlikaduk üç[ün ... ]
gözle görülmeyen, kulakla işitilmeyen milletimi doğuda gün doğusuna, güneyde ... batıda ... Sarı altınını, beyaz gümüşünü, kenarlı ipeğini, ipekli kumaşını, binek atını, aygırını, kara samurunu,
közün körmedik kulkakin eşidmedük budunumun ilgerü kün to[gsikinga?] birigerü [ ... ] ka kurigaru [ ... sarig altuni]n ürüng kümüşin kirgaglig kutayin kinlig isg[itis]in özlük atin adgirin kara k[isin]
mavi sincabını Türküme, milletime kazanıverdim, tanzim ediverdim ... kedersiz kıldım. Üstte TANRI kudretli... TÜRK beylerini, milletini
kök teyeng in Türküme budunuma kazganu birtim, iti birtim. [ ... ]n bungsuz kıltım. Üz[e TENG]Rİ erklig [ ...]ümen og[ ... ]n [ ... begle]rig budun [ ... ]
... besleyin, zahmet çektirmeyin, incitmeyin! ... benim TÜRK beylerim, TÜRK milletim, ... kazanıp ... bu ... bu kaganından, bu beylerinden ... suyundan ayrılmazsan, TÜRK milleti,
[ ... ] igiding, emgetmeng, tolgatmang. [... ]m TÜRK begler TÜRK budunum [... ] at [ ... ]rtim [ ... ]ka ta [ ... ] g [... ür] [ ... ] kazganip yang [ ... ]i bu [ ... ]a bu kaganingda bu beglerig[de ... su]bungd[a adrilmasar?] TÜ[RK budun]
kendin iyilik göreceksin, evine gireceksin, dertsiz olacaksın. ... Ondan sonra Çin kaganından resimleyici hep getirttim. Benim sözümü kırmadı, maiyetindeki resimciyi gönderdi. Ona bambaşka türbe yaptırdım. İçine dışına bambaşka resim vurdurdum. Taş yontturdum. Gönüldeki sözümü vurdurdum ...
özüng edgü körteci sen, ebing e [ki]rteci sen, bung suz boldaci s[en ... anda] kisre [Tabgac kagand]a bedizcig kop k[elürtüm. Mening s]abimin simadi, icreki bedizcig iti. Ang ar adincig bediz [urturtum. Tas tokittim. Könkülteki sabimin urturtum ...]
On Ok oğluna, yabancına kadar bunu görüp bilin! Ebedî taş yontturdum ... yontturdum, yazdirdim. ... O taş türbesini ...
On Ok ogling a tating ategi buni körü biling Benggü taŞ [tokitdim ... ] tokitdim, bitid[d]im. [... ] ol tas barkin [ ... ]

Batı Yüzü

... üstte ...
[ ... ] üze [ ... ]
Bilge Kagan uçtu.
Bilge Kagan u[cdi?]
Yaz olsa, üstte gök
yay bolsar, üze T[ENGRİ]
davulu gürler gibi, öylece ve
köbürgesi öterce anc[a taki?]
dağda yabanî geyik gürlese, öylece
tagda sigun ötser [anca?]
mateme gark oluyorum. Babam kaganın
sakinur men. Kangim ka[gan]
taşını kendim kagan ...
tasin özüm kagan [ ... ]
...
[ ... ]
...
[ ... ]

Güney - Batı Yüzü

Bilge Kagan kitâbesini Yollug Tigin, yazdım. Bunca türbeyi, resim sanatı ... kaganın yeğeni Yollug Tigin ben bir ay dört gün oturup yazdım, resimledim
[ ... Bilge] Kagan b[itingin] Yol[l]ug Tigin bitidim. Bunca barkig bedizig uzug [ ... k]agan atisi Yol[l]ug Tigin men ay artuki tört kün [olu]rup bitidim. bedizetim. Yag[ ... ]